ئه‌سڵ و نالۆژیكی دروستبوونه‌كان له‌ ئیسلامدا، به‌شی چواره‌م

 

ئیبلیس له‌نێوان خودا و فریشته‌ و مرۆڤدا

دره‌ختی پیرۆز:
یه‌كێك له‌ قۆناخه‌كانی مرۆڤایه‌تیدا ڕۆحی خودا له‌ دارێكدا به‌رجه‌سته‌كراوه‌، دره‌ختی ژیان به‌یه‌كێك له‌سه‌ره‌تاییترین بیروباوه‌ڕه‌كانی مرۆڤ له‌قه‌ڵه‌م ده‌درێت و له‌زۆربه‌ی بیروباوه‌ڕه‌كانی میزۆپۆتامیا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌، له‌نیمچه‌دورگه‌ی عه‌ره‌بیشدا دایكی مه‌زن به‌به‌رجه‌سه‌كراوی له‌ دره‌ختدا ده‌په‌رسترا، ئیبن هیشام ده‌ڵێت: عه‌ره‌بی نه‌جران دارخورمایه‌كی به‌رزیان ده‌په‌رست و هه‌موو ساڵێك له‌ڕۆژێكی دیاری كراودا ده‌چوونه‌ سه‌ردانی، پۆشاك و خشڵه‌كانیان پێیدا هه‌ڵده‌واسی و ئه‌و ڕۆژه‌ لای ده‌مانه‌وه‌، هه‌روه‌ها قوڕه‌یشییه‌كان یش دره‌ختێكی گه‌وره‌ی سه‌وزیان هه‌بوو هه‌موو ساڵێك سه‌ردانیان ده‌كرد، چه‌كه‌كانیان پێدا هه‌ڵده‌واسی و ڕۆژێك لای ده‌مانه‌وه‌، دره‌ختی پیرۆز تا ئه‌مڕۆش له‌كوردستاندا هه‌رماوه‌ و ئه‌گه‌رچی خه‌ڵك پێشی وابێت نایپه‌رستێت، به‌ڵام سروته‌كانی په‌رستن له‌به‌رامبه‌ریدا جێبه‌جێده‌كات، له‌ باكوری هیندستان و له‌ به‌شێكی ئه‌فریقا و له‌بۆرما هه‌ریه‌ك به‌شێوه‌یه‌ك دره‌خت پیرۆزده‌كات به‌تایبه‌تی له‌ وه‌رزی كشتوكاڵیدا، ته‌نانه‌ت دره‌ختی ڕازێنراوه‌ی سه‌ری ساڵی زاینی هه‌رهه‌مان پیرۆزی دره‌ختی ژیانه‌ و تا ئه‌مڕۆش به‌شێوه‌ی جیا خۆی دوباره‌ ده‌كاته‌وه‌، حارث بن مالك الليثي ده‌ڵێت‌: له‌گه‌ڵ په‌یامبه‌ردا به‌ره‌و حه‌نین رۆشتین، ئه‌وكاته‌ ئێمه‌ كوروكاڵی سه‌ره‌ده‌می جاهیلی بووین، له‌ته‌نیشتی ڕێگاكه‌وه‌ دره‌ختێكی زه‌به‌لاحی سه‌وزمان بینی، هاوارمان كرد: هۆ په‌یامبه‌ری خوا هه‌روه‌ك چۆن ئه‌وان ئه‌و داره‌یان هه‌یه‌، یه‌كێكیش بۆ ئێمه‌ په‌یدابكه‌، په‌یامبه‌ریش ووتی: الله اكبر، سوێندبێ به‌وه‌ی گیانی منی به‌ده‌سته‌ هه‌رئه‌وه‌تان وت كه،‌ قه‌ومی موسا به‌ موسایان وت: "چۆن ئه‌وان خودایه‌كیان هه‌یه‌ ئاواش خودایه‌ك بۆ ئێمه‌ دروست بكه‌". (1)
ڕیشه‌ی دروستبوونی فریشته‌:
ئه‌و دره‌ختی ژیانه‌ی له‌سه‌ره‌وه‌ باسمانكرد، له‌ میتۆلۆژیای یۆنانی و ڕۆمانی دا، وه‌ك دره‌ختی زه‌به‌لاحی ناو جه‌نگه‌ڵه‌كه‌ی دیانا-ئارتمیس وێنه‌ی كێشراوه‌، هه‌روه‌ها هه‌مان ئه‌و دره‌خته‌یه‌ كه‌ سه‌رله‌نوێ له‌چه‌قی به‌هه‌شتی ته‌وراتیدا ده‌رده‌كه‌وێت، له‌كتێبی په‌یدابووندا هاتوه‌: ئینجا خودا باخچه‌یه‌كی له‌ عه‌ده‌ن چاند...دره‌ختی ژیانیشی له‌ناوه‌ڕاستی باخچه‌كه‌ دانابوو...(2) دوای ئه‌وه‌ی مرۆڤی كرده‌ ده‌ره‌وه‌ بۆ پاسه‌وانی دره‌ه‌ختی ژیان، له‌دیوی ڕۆژهه‌ڵاتی باخچه‌ی عه‌ده‌ندا (كروب/كرۆبیمـ)ه‌كانی دانا له‌گه‌ڵ شمشێری گڕدار كه‌ به‌هه‌موولایه‌ك ده‌سوڕایه‌وه‌.(3) یه‌هوا سورای پشتی كرۆبیمه‌كان ده‌بوو. (ملوك، 4: 4) له‌میتۆلۆژیای جوله‌كه‌دا وا وێنای كرۆبیمه‌كانیان كردووه‌ كه‌، چوارباڵ و چوارده‌ستی مرۆیی هه‌یه‌، بۆچوونێك هه‌یه‌ كه‌، كروب یان كرۆبیم له‌ (كاراب)ی ئارامییه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ واته‌ (ده‌یكێڵێت) هه‌روه‌ها ڕای نزیك ئه‌وه‌یه‌ كه‌، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ (Karraibu)ی ئاشوریه‌كان واته‌ (پیرۆز)، ئه‌و كرۆبیمه‌‌ باڵدارانه‌ی له‌ته‌وراتدا یه‌هوه‌ بۆ پاراستنی دره‌ختی ژیان داینابوون، سه‌رچاوه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و بوونه‌وه‌رانه‌ی له‌وێنه‌ بابلی و سوریاییه‌كاندا ده‌وری دره‌ختی ژیانیان داوه‌ و ده‌یپارێزن.
ئیبن كه‌سیر ده‌ڵێت: الكرب واته‌ القرب -‌ نزیك، وه‌ فریشته‌كان به‌گوێره‌ی ئه‌وكارانه‌ی بۆی دروستكراون چه‌ند به‌شێكن، كرۆبیه‌كان ئه‌وانه‌ن له‌ده‌وری عه‌رش و له‌گه‌ڵ هه‌ڵگرانی عه‌رشدان و له هه‌ره‌ ‌نزیكترین فریشته‌كانن، وه‌ك له‌قورئانیشدا هاتووه‌ : لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْدًا لِلَّهِ وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ. (النساء:١٧٢) واته‌: نه‌ مه‌سیح و نه‌ فریشته‌ كروبیمه‌‌كان، پێیان شه‌رم نییه‌ به‌نده‌ی خوابن. (4)
له‌و وێنه‌ سوریایی و بابلیانه‌ی ئه‌م كرۆبیمانه‌ی تێدا ده‌ركه‌وتووه‌، كاری كرۆبیمه‌كان پاسه‌وانی كردنی دره‌ختی ژیانه‌ و له‌ ته‌وراتیشدا به‌هامان شێوه‌ كاری پاراستنی هه‌مان دره‌خته‌، له‌هه‌رلایه‌ك وا وێناكراوه‌ كه‌ بوونه‌وه‌ری باڵدارن، له‌ ئیسلامیشدا ئه‌م كرۆبیمانه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ وه‌ك خۆیان ماونه‌ته‌وه‌، سه‌باره‌ت به‌وه‌ی فریشته‌ باڵدارن له‌ قورئاندا هاتووه‌: (...جاعل الملائكة رسلا أولـى أجنحة مثنى وثلاث ورباع...) واته‌: بگێڕی فریشته‌كان به‌نێردراو بۆ گه‌یاندنی په‌یامی خۆی به‌ په‌یامبه‌ران، فریشته‌كانی خاوه‌نی دوو باڵ و سێ باڵ و چوار باڵ، له‌ئاسمانه‌وه‌ به‌و باڵانه‌ به‌ره‌و رووی زه‌ویی دێن و ئه‌گه‌ڕێنه‌وه‌. (5)
له‌نیگارێكی فینقیدا كارۆبیم عه‌رشی خودای هه‌ڵگرتووه‌، له‌قورئانیشدا عه‌رشه‌كه‌ی الله فریشته‌ هه‌ڵی ده‌گرێت‌: َالْمَلَكُ عَلَىٰ أَرْجَائِهَا، وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ (الحاقة:١٧) واته‌: فریشته‌كان له‌سه‌ر لێواری ئاسماندان، له‌و ڕۆژه‌دا هه‌شت فریشته‌ عه‌رشی په‌روه‌ردگاری تۆ به‌بان سه‌ریانه‌وه‌ هه‌ڵ ده‌گرن. (سید قطب) له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێت: ئێمه‌ نازانین ئه‌و هه‌شته‌ كه‌به‌بان سه‌ریانه‌وه‌ عه‌رش هه‌ڵده‌گرن چین و كێن، هه‌ر وه‌ك نایشزانین چۆن (عرش) هه‌ڵ ده‌گیردرێت.. ئێمه‌ ئه‌مانه‌ هه‌موو ئه‌ده‌ینه‌ ده‌ستی په‌وه‌ردگارمان، خۆ له‌ولاشه‌وه‌ داوامان لێ نه‌كراوه‌ بیانزانین..‌هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ كه‌هه‌ست بكرێ به‌گه‌وره‌یی و ده‌سه‌ڵاتی بێ سنوری خوا، چ له‌دونیادا، چ له‌پاشه‌ ڕۆژدا به‌سه‌. (6)
له‌ئایه‌ته‌كه‌دا به‌ڕوونی دیاره‌ ئه‌وه‌ فریشته‌یه‌ عه‌رشی هه‌ڵگرتووه‌ و پێویست نه‌بوو سید قطب بڵێ نازانین، خۆ پێشتریش ئاماژه‌مان بۆكردووه‌ ئه‌و ده‌سته‌یه‌ له‌فریشته‌ نزیكه‌كانن و ئیبن كه‌سیر باسی كردووه‌، هه‌روه‌ها ده‌بوو ئاگاداری ئه‌وه‌بوایه‌ چۆن عه‌رش هه‌ڵده‌گیرێت، ماده‌م ئه‌و فریشتانه‌ باڵدارن، هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی محمد ده‌ڵێت: الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ (عَلَيْهِ السَّلَام )، فَيَنْزِلُ عِنْدَ الْمَنَارَةِ الْبَيْضَاءِ شَرْقِيَّ دِمَشْقَ بَيْنَ مَهْرُودَتَيْنِ، وَاضِعًا كَفَّيْهِ عَلَى أَجْنِحَةِ مَلَكَيْنِ... واته‌: (مه‌سیح)ی كوڕی (مریم) لای مناره‌ سپییه‌كه‌ی خۆرهه‌ڵاتی (دیمه‌شق) له‌دوو به‌رگی زه‌رددا داده‌به‌زێت، هه‌ردوو ده‌ستی خستۆته‌ سه‌رباڵی دوو فریشته‌.
عن الشَّيْبَانِيُّ قَالَ: ....أَخْبَرَنِي ابْنُ مَسْعُودٍ: أَنَّ النَّبِيَّ رَأَى جِبْرِيلَ لَهُ سِتُّ مِائَةِ جَنَاحٍ. (صحیح مسلم) واته‌: (شه‌یبانی)ده‌ڵێت:... (ابن مسعود) هه‌واڵی پێدام كه‌: پێغه‌مبه‌ر جوبره‌ئیلی بینی شه‌ش سه‌د باڵی هه‌بووه‌.

ئیبلیس بانگه‌شه‌ی خوایه‌تی ده‌كات
به‌گه‌ڕانه‌وه‌ به‌ و میتۆلۆژیایانه‌ی پێشتر باسمان كردن، ئه‌وه‌ت بۆ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌، بیرۆكه‌ی پێویستی و بوونی فریشته‌ چۆن گه‌یشتۆته‌ ته‌ورات و له‌وێشه‌وه‌ بۆ قورئان، چونكه‌خوداكان پێویستیان پێی بووه‌ له‌ جیبه‌جێكردنی كاره‌كانیاندا، ئه‌وه‌ی جێی سه‌رنجه‌ ئه‌م بونه‌وه‌رانه‌ باڵدارن له‌هه‌موو میتۆلۆژیاكاندا، ئه‌مه‌ش له‌ئه‌نجامی تێڕوانینی سه‌ره‌تاییانه‌ی مرۆڤه‌ كه‌، له‌سروشته‌وه‌ وێنای ئه‌ودیوی سروشتیشی كێشاوه‌، ئه‌گه‌رنا توانای خودایه‌كی ڕه‌ها بۆ ئه‌وه‌ی په‌یام بهێنێ و بیبات چ پێویستی به‌ مه‌خلوقی باڵداره‌! جارێ هیچ پێویست ناكات خودا ئه‌وه‌نده‌ بچوك بكرێته‌وه‌ تێوه‌ی بگلێنی له‌ دووبه‌ره‌كی تا پێویست بێت پاسه‌وانی هه‌بێت! ئه‌وه‌تا له‌ئیسلامدا ئه‌م دوبه‌ره‌كییه‌ی نێوان ده‌سته‌ی خودا و ده‌سته‌ی ئیبلیس هه‌ر به‌رده‌وامه‌ و بۆ ئه‌و جنۆكانه‌ی ده‌یانه‌وێت گوێبگرن له‌ كۆڕ و نهێنی ئاسمان(نهێنیه‌كان بدزن) له‌قورئاندا هاتووه‌: فمن يستمع الآن يجد له شهابا رصدا. (الجن:٩) واته‌: ئێستا ئه‌وه‌مان بیه‌وێت گوێ بگرێ بۆ وه‌رگرتنی ئه‌و هه‌واڵ و وتوو وێژه‌یه‌، یه‌كسه‌ر نه‌یزه‌كێك له‌كه‌مینایه‌و بۆی ده‌هاوێژرێت. ولقد زينا السماء الدنيا بمصا بيح وجعلناها رجوما للشياطين. (الملك:٥) وه‌به‌ ڕاستی ئاسمانمان به‌ چه‌ندین چرای پرشنگدار ڕازاندۆته‌وه‌و و تیربارانی شه‌یاتینه‌كانیشیان پێده‌كه‌ین.
ئه‌مه‌ش شه‌ڕی نێوان الله و ئیبلیسه‌، بێگومان ئه‌مه‌ شه‌ڕی نێوان دووخودای خه‌یاڵی به‌سروشت به‌رجه‌سته‌كراو نیشان ده‌دات‌ وه‌ك پێشتر وتمان، خۆ هه‌رله‌ ڕێگه‌ی قورئان و ڕاڤه‌كارانه‌وه‌ ئه‌وه‌ نكۆڵی لێناكرێت كه‌، ئیبلیس بانگه‌شه‌ی خوایه‌تی كردووه‌، له‌قورئاندا هاتووه‌: وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَٰهٌ مِنْ دُونِهِ فَذَٰلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ.. (الأنبياء:٢٩) واته‌: هه‌ریه‌ك له‌وان(فریشته‌) بڵێت منیش خوایه‌ك جگه‌له‌ خوام، بۆئه‌مه‌ به‌ جه‌هه‌ننه‌م سزای ده‌ده‌ین.
ابن جریر ده‌لێت: له‌‌به‌رئه‌وه‌ی ئیبلیس بانگه‌شه‌ی خوایه‌تی به‌رزكرده‌وه و پێشنیاری په‌رستنی خۆی به‌ ژێرده‌سته‌كانی كرد، خودا ئه‌وی كرده‌ شه‌یتانێكی ڕه‌جم كراو، له‌كوڕی (جه‌ریحـ)ـیش ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌: هیچ فریشته‌یه‌ك جگه‌له‌ ئیبلیس بانگه‌شه‌ی خوایه‌تی نه‌كرد. (7)
ئایا ئیبلیس فریشته‌یه‌؟
به‌پێی قورئان بێت به‌ڵێ:
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَىٰ وَاسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ البقره‌-٣٤
به‌فریشته‌كانمان گوت: كڕنووش به‌رنه‌ به‌رئاده‌م، ده‌ست به‌جێ كڕنووشیان برد، شه‌یتان نه‌بێت، ئه‌و سه‌رپێچیكردو خۆی به‌زلزانیی.
ئه‌م ئایتانه‌ی خواره‌وه‌ش دیسانه‌وه‌ دوباره‌ بوونه‌ته‌وه‌ وه‌ك:
ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ لَمْ يَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ. (الأعراف:١١)
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ.. (الإسراء:٦١)
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ.. (طه:١١٦)
ئایا فریشته‌ منداڵی ده‌بێت؟
نه‌خێر. به‌ڵام بۆچی ئیبلیس منداڵی ده‌بێت؟
وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي..(الكهف،50) واته‌: ... ئایا ئیتر ئێوه‌ شه‌یتان و زارۆو نه‌وه‌كانی له‌باتی من ده‌كه‌نه‌ دۆست و پشتیوانی خۆتان..؟
ئایا فریشته‌ له‌فرمانی خودا ده‌رده‌چێت؟
به‌پێی قورئان بێت نه‌خێر: لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ.(التحریم، 6) واته‌: نافه‌رمانی خوا ناكه‌ن له‌ هه‌رشتێك فه‌رمانیان پێبكا.
ئه‌ی چۆن ده‌بێت ئیبلیسی فریشته‌ له‌ فه‌رمانی خودا ده‌رچێت؟
ئایا فریشته‌ له‌چی دروستكراوه‌؟
په‌یامبه‌ر ده‌ڵێت: (خُلِقَتِ الملائكةُ من نورٍ، وخُلِقِ الجانُّ من مارِجٍ من نارٍ ) فریشته‌ له‌ نوور به‌دی هێنراوه‌، جننیش له‌ بڵێسه‌و گڕی ئاگر، له‌قورئانیشدا هاتووه‌: وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ (الحجر:٢٧) واته‌: جنیشم له‌ئاگرێكی بڵێسه‌دارو به‌هاڵاو دروستكرد. ئیبلیسیش به‌پێی قورئان نه‌وه‌ی جنه‌! ...فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ..(الكهف،50)واته‌ : هه‌موو كڕنووشیان برد، (ئیبلیس) نه‌بێ، ئه‌و له‌(جن) بوو له‌ فه‌رمانی په‌روه‌ردگاری خۆی ده‌رچوو. ئه‌گه‌ر به‌ ته‌نیا تیشك بخه‌ینه‌سه‌ر ئه‌م ئایه‌ته‌، ئه‌وه‌ ده‌بێت وا لێكی بده‌ینه‌وه‌ كه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئیبلیس نه‌وه‌ی جنه‌ و ڕه‌چه‌ڵه‌كی فریشته‌ نییه‌ بۆیه‌ پێوه‌ره‌كانی فریشته‌ بوون نایگرێته‌وه‌، ئه‌گه‌ر وامان كرد ئه‌وه‌ ڕاسته‌وخۆ ده‌بێت ئه‌وه‌ قبوڵ بكه‌ین ( له‌سه‌عدی كوڕی مه‌سعوده‌وه‌ هاتووه‌ كه‌: فریشته‌كان له‌گه‌ڵ جنۆكه‌كان شه‌ڕیانكرد و ئیبلیسی كه‌م ته‌مه‌ن ئه‌سیر كرا له‌لایه‌ن فریشته‌كانه‌وه‌ (واته‌: ئیبلیس نه‌وه‌ی جنه‌كان بوه‌ و له‌و شه‌ڕه‌دا دیل ده‌كرێت به‌ده‌ستی فریشته‌كان و ده‌برێته‌ ئاسمان) ئیتر له‌گه‌ڵ فریشته‌كان بوه‌ و په‌رستنی خوای ئه‌نجام داوه‌ ) ئه‌گه‌ر واشمانكرد ئه‌وه‌ ده‌بێت بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ ئه‌و میتۆلۆژیایه‌ی بابلی كه‌ (جه‌نگ له‌نێوان تیامه‌ و مه‌ردۆخ ڕووده‌دات، به‌ره‌ی تیامه‌ بریتییه‌ له‌ 11جۆر جنۆكه‌ و هه‌رله‌م به‌ره‌یه‌دا (كنگۆ)ش هه‌یه‌ كه‌ هه‌مان ڕۆڵی ئیبلیسی هه‌یه‌، دواتر له‌لایه‌ن مه‌ردۆخه‌وه‌ ده‌ستگیر ده‌كرێت و له‌خوێنه‌كه‌ی قوڕی مرۆڤ ده‌شێلرێت)
تۆی خوێنه‌ر ده‌توانی دیقه‌ت بخیته‌ سه‌ر جیاوازی و لێكچوونه‌كان و بزانه‌ ته‌نانه‌ت په‌یامبه‌ری ئیسلام به‌ڕه‌هایی خۆشی زانیویه‌تی ئیبلیس چییه‌؟ بێگومان هه‌ر ئه‌مه‌شه‌ وای كردووه‌ موفه‌سیره‌كانیش باشترین وته‌یان ته‌سلیم بوون بێت بۆ پرسی ئیبلیس، بێگومان ته‌نها له‌ڕێگه‌ی خودی ده‌قه‌ قورئانییه‌كه‌وه‌ ئاسته‌مه‌ بگه‌یته‌ ڕاستی، چونكه‌ ته‌نانه‌ت نوسه‌ره‌كه‌شی زانیاری له‌سه‌ر نه‌بووه‌ و ئه‌سڵی ئه‌مه‌ تا به‌ ئه‌و گه‌یشتووه‌، ئایینانی نێرسالاری گۆڕانی زۆریان تێدا ئه‌نجامداوه‌، بۆیه‌ خودی محمدیش فریوی ته‌وراتی خواردووه‌.

په‌راوێزه‌كان:
1- السيرة النبوية لابن هشام، الإصدار 2.01، ص420 + (ته‌فسیری ڕامان، الأعراف: ١٣٨) + (نهێنی عه‌شتار، لا152)
2- (په‌یدابوون، 2: 8-9)
3- (په‌یدابوون، 3: 24)
4- (عه‌شتار، لا155)
5- (فاطر:١، ته‌فسیری ڕامان)
6- (ته‌فسیری ڕامان، الحاقة:١٧)
7- (مێژووی ته‌به‌ری، ن.محمد بن جریر، و.زانه‌ر، ب1،چ1، لا59- 61)

بۆ خوێندنه‌وه‌ی هه‌موو به‌شه‌کان تکایه‌ کلیکی ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ بکه‌

 

به‌شی یه‌که‌م

 

http://xwdakan.com/xwdakan/index.php/shorsh-sharifzada/3222-0.html

 

به‌شی دووهه‌م

 

http://xwdakan.com/xwdakan/index.php/shorsh-sharifzada/3223-0.html

 

به‌شی سێهه‌م

 

http://xwdakan.com/xwdakan/index.php/shorsh-sharifzada/3224-0.html

 

به‌شی چوارهه‌م

 

http://xwdakan.com/xwdakan/index.php/shorsh-sharifzada/3225-0.html

 

 

 

ڕێکه‌وتی بڵاوکردنه‌وه 2013-02-15 19:37:00
به‌شی ( مه‌ریوان هه‌ڵه‌بجه‌یی ) ئاماده‌کرد ( شۆڕش شه‌ریف زاده‌ )



0شۆڕش, شه‌ریف, زاده‌ئه‌سڵ, و, نالۆژیكی, دروستبوونه‌كان, له‌, ئیسلامدا, به‌شی, چواره‌م Tags





په‌خشی ده‌نگی ئازاد


مه‌ریوان هه‌له‌بجه‌یی
زنجیره‌ به‌رنامه‌ی ئاوێنه.
ڕۆژی 08/17/2017
کاتژمێر 21:00 ناوه‌ڕاستی ئه‌وروپا
فاتیح محمود احمد
فاتیح محمود احمد چیرۆکێکی تری محمد
ڕۆژی 08/11/2017
کاتژمێر 23:00 ناوه‌ڕاستی ئه‌وروپا
فاتیح محمود احمد
مێژوە خوێناویەکەی قورئان و محمد
ڕۆژی 08/09/2017
کاتژمێر 22:00 ناوه‌ڕاستی ئه‌وروپا