ئه‌سڵ و نالۆژیكی دروستبوونه‌كان له‌ ئیسلامدا

ئه‌سڵ و نالۆژیكی دروستبوونه‌كان له‌ ئیسلامدا

به‌شی یه‌كه‌م: ئاده‌م: نالۆژیكی دروستبوون له ‌ئیسلامدا


قسه‌كردن له‌سه‌ر نالۆژیكی چیرۆكی دروستبوونی مرۆڤ له‌ ئایینی ئیسلامدا، زۆر ساده‌یه‌ ئه‌گه‌ر له‌ڕێگه‌ی زانسته‌وه‌ به‌راوردی بكه‌ین، به‌ڵام كردنه‌وه‌ی گرێ و كۆده‌ ئه‌فسانه‌ییه‌كان له‌ناو چیرۆكه‌كه‌دا به‌پێچه‌وانه‌وه‌ زۆریش ئاڵۆزه‌، ئه‌مه‌ش بۆ ئاست و باڵایی خودی چیرۆكه‌كه‌ ناگه‌ڕێته‌وه‌، به‌ڵك و ئه‌فسانه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی به‌رهه‌می كات و كه‌سێكی دیاری كراو نییه‌ و ئه‌زموونی له‌سه‌رخۆی مێژووی درێژی مرۆڤه‌، واده‌كات به‌ ئاڵۆزی خۆی بنوێنێ، به‌ڵام بۆ ئایینێكی وه‌ك ئیسلام كه‌ سه‌رچاوه‌ی ئه‌م چیرۆكه‌ی له‌ ته‌وراته‌وه‌ وه‌رگرتووه‌ و ته‌وراتیش له‌سه‌رده‌می نێرسالاریدا سه‌ری هه‌ڵداوه‌، ده‌توانین كاریگه‌ری ئه‌فسانه‌ی بیروباوه‌ڕانی پێش خۆی به‌ ئاسانی تێدا بدۆزینه‌وه‌، هه‌روه‌ها ئه‌سڵی چیرۆكه‌كه‌ له‌ سه‌رده‌می نێرسالاریدا به‌هۆی وێناكردنی كۆمه‌ڵگای به‌شه‌ری بۆ ئاسمان و خوداكان ڕه‌نگیداوه‌ته‌وه‌ و تێییدا تا دێت خودایانی نێر خودا میینه‌كان ده‌خه‌نه‌ په‌راوێزه‌وه‌، كه‌ ئه‌مه‌ زۆر كاریگه‌ری خستۆته‌سه‌ر چیرۆكه‌ ته‌وراتیه‌كه‌ و له‌ویشه‌وه‌ بۆ قورئان.
بۆ ئه‌م بابه‌ته‌ ته‌نها كارێكی به‌راوردكاری ناكه‌ین له‌نێوان ئه‌فسانه‌كه‌ له‌ ئیسلام و به‌رتردا، به‌ڵك و خودی ئه‌فسانه‌كه‌ش‌ به‌پێی ده‌قه‌كانی قورئان و ڕاڤه‌كارانی ده‌خه‌ینه‌به‌رباس، تا ببینین گۆڕینی خوداكان بۆ مرۆڤ و گۆڕینی چیرۆكه‌كان له‌ سه‌رده‌می نێرسالاریدا، چۆن كاریگه‌ری بنه‌ڕه‌تیان له‌ گێڕانه‌وه‌ ئیسلامیه‌كه‌دا به‌جێهێشتووه‌.
نالۆژیكی گێڕانه‌وه‌ و ئامانجی دروستبوونی مرۆڤ له‌خودی قورئاندا:
هه‌رله‌یه‌كه‌م ئایه‌تدا كه‌ باس له‌ دروستبوونی ئاده‌م ده‌كرێت و هێشتا ئاده‌م دروست نه‌كراوه‌، (ئه‌ڵڵا) باس له‌وه‌ده‌كات كه‌ ده‌یه‌وێت له‌ زه‌ویدا جێنشینێك دابنێت. (وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً‌) (البقرة‌ - ٣٠) واته‌: په‌روه‌ردگار به‌ فریشته‌کانی وت من له‌سه‌ر زه‌وی جێ نشینێک دروست ده‌که‌م.
واته‌ هه‌رله‌ده‌ستپێكی ئه‌م كاره‌وه‌ خودا نیازی به‌دروستكردنی ئاده‌م(مرۆڤ) بۆ زه‌وی بووه‌، هه‌رله‌ هه‌مان ئایه‌تدا و له‌وه‌ڵامی فریشته‌كاندا زیاتر ڕوون ده‌بێته‌وه‌ كه‌، ده‌ڵێن (قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ الدِّمَاءَ) واته‌: فریشته‌كانیش گوتیان: ئاخۆ تۆ كه‌سێكی وا ده‌كه‌ێته‌ جێنشین كه‌ كاری فه‌سادو به‌دكاری وخوێن ڕێژی بكات..؟!
بێگومان ئه‌م قسانه‌ی نێوان خودا و فریشته‌ له‌وكاته‌دایه‌ خودا نیازی به‌دروستبوونی ئاده‌م هه‌یه‌ و هێشتا دروستی نه‌كردووه‌، به‌ڵام فریشته‌كان به‌ تایبه‌تمه‌ندی ئه‌م مرۆڤه‌ ئاگادارن.
به‌ڵام له‌به‌رامبه‌ر ئه‌م پێشبینییه‌ی فریشته‌كاندا الله له‌هه‌مان ئایه‌ت و له‌وه‌ڵامی ئه‌واندا ده‌ڵێت: قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ. (البقرة‌-٣٠) واته‌: (الله) ووتی: بێگومان ئه‌وه‌ی من ده‌یزانم ئێوه‌ نایزانن.
بۆ ئه‌م وه‌ڵامه‌ی ئه‌ڵڵا دوو بۆچوون هه‌یه‌:
یه‌كه‌م:
ئه‌گه‌ر ته‌نها له‌ڕێگه‌ی ده‌قه‌ قورئانییه‌كه‌وه‌ لێی بڕوانین، ئه‌م وه‌ڵامه‌ی ئه‌ڵڵا به‌ومانایه‌دێ كه‌، خودا جێنشینێكی له‌وجۆره‌ بۆسه‌ر زه‌وی دروستناكات كه‌، فریشته‌كان باسیان لێوه‌كردووه‌، به‌ڵك و پێچه‌وانه‌كه‌ی ڕاسته‌.
ابن مسعود له‌كاتی گێڕانه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ ئاده‌م فێری ناوه‌كان كراوه‌‌ ده‌ڵێت: "خودا له‌وكاته‌دا به‌فریشته‌كانی وت ئه‌گه‌ر راستده‌كه‌ن كه‌ منداڵه‌كانی ئاده‌م له‌سه‌ر زه‌وی خراپه‌ ده‌كه‌نه‌ پیشه‌ و خوێن ده‌رێژن، ناوی ئه‌م شتانه‌ به‌من بڵێن"...
ابن عباس ده‌ڵێت: "به‌فریشته‌كانی وت: ئه‌گه‌ر ڕاست ده‌كه‌ن و ده‌زانن بۆ له‌سه‌ر زه‌وی جێگیرم بۆخۆم داناوه‌، ناوی ئه‌م شتانه‌ به‌من بڵێن".. خودا بۆیه‌ به‌فریشته‌كانی ووت كه‌ ئه‌و ناوانه‌ بڵێن، چونكه‌ سه‌باره‌ت به‌ دروستبوونی ئاده‌م وتبوویان له‌زه‌وی خوێن ده‌ڕێژێت و خراپه‌ ده‌كاته‌ پیشه‌، خودا وتی: ئێوه‌كه‌ شته‌ ئاشكراو بینراوه‌كان نازانن، له‌نه‌بینراوه‌كان چی ده‌زانن.(1)
كه‌واته‌ وه‌ك سه‌ره‌تا وتمان خودا ئه‌و پێشبینیانه‌ی فریشته‌كان بۆ مرۆڤیان له‌قه‌ڵه‌م دابوو، پێچه‌وانه‌كه‌ی به‌ڕاست ده‌زانێت.
(ئیبن كه‌سیر) ده‌ڵێت: "فریشته‌كان مه‌به‌ستیان ڕه‌خنه‌گرتن...نه‌بوو، به‌ڵكو وه‌ك بڵێن ئاخۆ حیكمه‌ت چی بێ له‌ دروستكردنی ئاده‌مدا، له‌كاتێكدا فه‌ساد و به‌دكاریی ده‌كه‌ن؟" به‌ڵام له‌ته‌فسیری(ته‌سهیل) بۆ وه‌ڵامی فریشته‌كان هاتووه‌ كه‌: "خوا خستیه‌ دڵیانه‌وه‌ كه‌وا جۆری ئاده‌میی به‌سروشت به‌دكار وخوێن ڕێژیان تێدایه‌، بۆیه‌ ئه‌وپرسیاره‌یان كرد". به‌ڵام كاتێك هیچ جۆره‌ پینه‌كردنێك له‌به‌رده‌م ئه‌م پێچو په‌نایه‌دا ناكرێت و گومانیش له‌ڕاستێتی دروست ده‌بێت، ئاساییه‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ ته‌سیلم بوون له‌به‌رده‌م ده‌قی پیرۆزدا وه‌ك(موحه‌ممه‌د عه‌بده‌) له‌باره‌ی ئه‌م پرسه‌وه‌ ده‌ڵێت،له‌(متشابهات)ـه‌ و ته‌نها خوای گه‌وره‌ خۆی حه‌قیقه‌ته‌كه‌ی چاك ده‌زانێ، بۆیه‌ ئێمه‌یش به‌و شێوه‌یه‌ كه‌ خۆی مه‌به‌ستیه‌تی ملمان كه‌چكردووه‌و بڕوامان پێ هێناوه‌ و ته‌سلیمی بووین. (2)
بێگومان زۆر ئاساییه‌ ناڕێكی له‌م جۆره‌ له‌ده‌قی قورئاندا هه‌بێت، چونكه‌ پێوستبوو محمد چیرۆكی دروستبوون به‌ناوی خوداوه‌ بگێڕێته‌وه‌ كه،‌ ئه‌م چیرۆكه‌ به‌شێكه‌ له چیرۆكی ‌ته‌واوی ئایینه‌كانی ناوچه‌كه به‌تایبه‌تی‌، وه‌ پێوستبوو ئه‌ولایه‌نه‌ گرنگه‌ ڕه‌چاو بكات كه‌، نه‌یارێك هه‌بێت، كه‌ له‌ئایینه‌ فره‌خواییه‌كاندا ئه‌م ڕۆڵه‌ خودا ده‌یگێڕێت و لای یه‌كتاپه‌رستانیش ئه‌م خودایه‌‌ بووه‌ به‌ شه‌یتان(چوونكه‌ نه‌ده‌بوو دووخودا بوونی هه‌بێت)، كه‌ گۆڕانكاری فره دروستبوو له‌ ڕێكخستنی چیرۆكی دروستبوون لای یه‌كتاپه‌رسته‌كان،‌ به‌هۆی گۆڕینی خودایه‌ك بۆ ئیبلیس، ڕه‌نگه‌ هه‌ر ئه‌مه‌ش بووبێته‌ هۆی ئه‌و ناڕێكییه‌ و ته‌نانه‌ت زانایانی ئیسلامیشی گیرۆده‌كردووه‌ و له‌زۆر ڕوه‌وه‌ سه‌ریان لێی ده‌رنه‌چێت و نه‌توانن ته‌فسیری بۆ بكه‌ن یان ته‌فسیریان كردووه‌ و ئه‌نجامێكی نادروستی هه‌بووه‌، چونكه‌ چیرۆكه‌كه‌ سه‌ره‌تا له‌ میتۆلۆژیاكانی ناوچه‌كه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ و به‌گۆڕانێكی كه‌م ڕواڵه‌تی، به‌رگی پیرۆزی و ڕه‌هایان كردۆته‌ به‌ری.
لە زۆربەی ئوستوورەکاندا خوداکان لە بەرانبەر هه‌ڵگه‌ڕاوه‌یه‌ك ده‌كه‌ونه‌ به‌ربه‌ره‌كانێ، ئەهریمەن )لە ئایینی زەردەشت(، تیامات )لە ئوستوورەی بابێل(، شەیتان )لە تەورات و قورئان( و سمایل )لە تەلموود( دا رادەوەستن و لە هەمووشیاندا ئه‌و خودایه‌ سه‌رده‌كه‌وێت كه‌ سیفات و ڕه‌گه‌زی له‌كۆمه‌ڵگادا باڵاده‌سته‌، هه‌ریه‌ك له‌م ئوستورانه‌ به‌و هه‌ڵه‌یه‌دا تێپه‌ڕیوون له‌هه‌موشیان خراپتر قورئان، كه‌ خودایه‌كی ڕه‌ها بوونی هه‌یه‌ و باكی له‌هییچ شتێك نییه‌، به‌ڵام محمد بێ ئاگاییانه‌ به‌هۆی ته‌وراته‌وه‌ ده‌یخاته‌ ناو شه‌ڕی خودایانی كۆنه‌وه‌ و شه‌ڕی ئیبلیسی و جنۆكه‌كانی پێده‌كات، ئه‌وه‌تا خودا له‌به‌رئه‌و دوژمندارێتیه‌ی له‌نیوان خۆی و شه‌یتاندا هه‌یه‌ هه‌ر درێژه‌ی پێده‌دات، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ پاساوان و هێزی خۆی خستۆته‌ كار له‌وه‌ی نه‌كه‌وێته‌ به‌ر شاڵاوی هێرشی شه‌یتان! ئه‌مه‌ش به‌ته‌واوه‌تی ناگونجێت بۆ ئه‌و پله‌وپایه‌ به‌رزه‌ی به‌خودا الله دراوه‌ و هه‌ربۆخۆی ئه‌مه‌ به‌ڵگه‌یه‌كی ئاشكرای گۆڕینی خودای خوداكانی ئوستوره‌كانی تره‌ بۆ الله و خودا به‌رهه‌ڵستكاره‌كانه‌ بۆ ئیبلیس، (له‌باسی ئیبلیس دا به‌ووردی دێینه‌ سه‌رباسی)
ئێستا گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ ده‌قه‌كانی قورئان‌ زۆر ڕوونه‌ كه‌ پێشبینی فریشته‌كان ڕاست و دروسته‌ سه‌باره‌ت به‌ مرۆڤ تا زانیارییه‌كانی خودا، له‌كاتێكدا خودا هه‌رنكۆڵی ده‌كات سه‌باره‌ت به‌ پێشبینی فریشته‌كان، به‌ڵام هه‌ربه‌پێی خودی قورئان مرۆڤ له‌سه‌ره‌تای دروستبوونییه‌وه‌ تا ئه‌مڕۆ، تاوانكار و خوێنڕێژ و بكوژ و سته‌مكاره‌، یه‌كه‌م مرۆڤ به‌هۆی ده‌رچوون له‌ فه‌رمانه‌كانی خوداوه‌ له‌به‌هه‌شت دوورده‌خرێته‌وه‌، یه‌كه‌مین نه‌وه‌كانی مرۆڤ یه‌كتر ده‌كوژن، له‌سه‌رده‌می نوح دا خودا له‌ خراپه‌كاری مرۆڤدا زه‌وی ڕاده‌ماڵێت‌ له‌هه‌رچی تێدایه‌ جگه‌له‌ چه‌ند كه‌س و جۆره‌كان نه‌بێت، الله خۆی له‌قورئاندا بۆ ئه‌و گه‌ل و هۆزانه‌ی له‌به‌رخراپه‌كاری له‌ناوی بردوون ئامۆژگاریمان ده‌كات و ده‌ڵێت: أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ. واته‌: ئاخۆ ده‌نگ و باسی ئه‌وانه‌ی به‌ر له‌ خۆیانیان پێنه‌گه‌یشتووه‌ ؟ كه‌چۆن سه‌رپێچییان كردو له‌ناومان بردن، ئه‌و گه‌لانه‌یش : هۆزو گه‌لی (نووح)، عادی (هوود)، سه‌موودی (صاڵح)، خه‌ڵكی(مه‌دیه‌ن)ی هۆزه‌كه‌ی(شوعه‌یب) وشارو گونده‌كانی گه‌لی(لووط).(التوبة:٧٠) ته‌نانه‌ت له‌شه‌ڕه‌كانی ئیسلامدا هه‌ندێجار الله هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی فریشته‌كانی نارد بۆ شه‌ڕی جنۆكه‌كان به‌رله‌وه‌ی مرۆڤ دروستبكرێت، به‌هه‌مان شێوه‌ فریشته‌ ده‌نێرێت بۆ پشتیوانی موسوڵمانان. له‌قورئاندا هاتووه‌: أنى ممدكم بألف من الملائكة مردفين. (الأنفال:٩) واته‌: دڵنیابن به‌ شوێن یه‌كدا هه‌زار فریشته‌ بۆ پشتیوانیتان ده‌نێرم. له‌شه‌ڕێكی تردا سێ هه‌زار فریشته‌ی ڕه‌وانكردووه‌‌. (آل‌عمران:١٢٤) بێگومان تا ئه‌مڕۆش، سه‌رجه‌می گیانله‌به‌رانی سه‌ره‌زوی تێكڕا هێنده‌ی ته‌نها مرۆڤ ناكوژن و خوێن ڕێژنین، چ به‌رامبه‌ر به‌خۆیان و چ به‌رامبه‌ر به‌ بوونه‌وه‌رانی تریش، ته‌نانه‌ت ڕۆژانه‌ی ئه‌مڕۆی مرۆڤایه‌تی تا30 هه‌زار مرۆی له‌ برسیتێدا ده‌مرێت، له‌كاتێكدا هه‌ر ڕێژه‌یه‌كی وه‌هایه‌ مردنی ئه‌و مرۆڤانه‌ی به‌هۆی زۆرخۆریی و خواردنه‌ چه‌وره‌كانه‌وه‌ ده‌مرن له‌و ڕۆژه‌دا!
دووه‌م:
له‌ڕێگای ڕاڤه‌كارانی قورئانه‌وه‌ و له‌ ابن عباس و ابن مسعود ده‌گێڕنه‌وه‌: دوای ئه‌وه‌ی خودا له‌دروستكراوه‌كان ته‌واوبوو، له‌سه‌ر عه‌رشه‌كه‌ی دانیشت و ئیبلیسی كرده‌ پادشای ئاسمانه‌كان، ئیبلیس له‌ئه‌شرافی مه‌لائیكه‌بوو، هۆزێك له‌فریشته‌كان جن بوون و ئیبلیس یه‌كێك بوو له‌وان، نێوان ئاسمان و زه‌وی سنوری فه‌رمان ڕه‌وایه‌تی ئه‌وبوو، بۆیه‌ به‌ جن(جنۆكه‌)ناویان بردوون، چونكه‌ خه‌زینه‌داری به‌هه‌شت بوون، ئیبلیس هه‌م خه‌زێنه‌دار و هه‌م پاشاش بوو، له‌خۆبایی بوو ووتی: خودا بۆیه‌ ئه‌م پاشایه‌تییه‌ی به‌من به‌خشی چونكه‌ گه‌وره‌تر و له‌پێشترم له‌كه‌سانی تر، ابن عباس ده‌ڵێت: یه‌كه‌مین دانیشتوانی سه‌ر زه‌وی جنه‌كان بوون، خراپه‌كاریان كرده‌پیشه‌ و خوێنڕشتنیان كرده‌ پیشه‌، خودا ئیبلیس هاوڕی ده‌سته‌یه‌ك له‌فریشته‌كانی نارد كه‌ شه‌ریان له‌گه‌ڵ كردن و جنۆكه‌كانیان دورخسته‌وه‌ بۆ دورگه‌كانی ده‌ریا و كێوه‌كان، بۆیه‌ ئیبلیس له‌خۆبایی بوو، وتی ئه‌وه‌ی من كردم پێشتر كه‌س نه‌یكردووه‌، ئینجا خودا هه‌ستی به‌نهێنییه‌كه‌ی كرد و فریشته‌كان لێی ئاگادارنه‌بوون. (3)
ئه‌گه‌ر به‌پێی گێڕانه‌وه‌كان بێت، ئه‌وا مه‌به‌ستی خودا له‌مه‌دا ئه‌وه‌یه‌كه‌، فریشته‌كان وه‌ك ئه‌و ئاگادارنه‌بوون، له‌به‌هێزی له‌خۆبایی بوونی ئیبلیس،(4) بۆیه‌ خودا مه‌به‌ستی بوو ئه‌مه ‌لای فریشته‌كان ئاشكرابكات و نافه‌رمانی ئیبلیس به‌ڕوونی ببینن،(5) كه‌واته‌ به‌رله‌ وه‌ی ئیبلیس به‌ سوژده‌بۆبردنی ئاده‌م تاقی بكرێته‌وه‌ گومانی خراپه‌ی له‌لایه‌ن خوداوه‌ له‌سه‌ر بووه‌، هه‌رچۆنێك بێت زۆربه‌ی گێڕانه‌وه‌كان له‌سه‌ر ئه‌و‌ ڕایه‌ن به‌رله‌ مرۆڤ جنه‌كان له‌سه‌ر زه‌وی ژیاون و خراپه‌كار و خوێنڕێژبوون و ئیبلیسیش كه‌وتبووه‌ ڕكابه‌رایه‌تی و له‌سنوری خۆی ده‌رچووبوو. له‌قورئانیشدا بۆ‌ دروستبوونی جنه‌كان به‌رله‌ ئاده‌م هاتووه‌: وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ. (الحجر-٢٧) واته‌: له‌پێش دروست كردنی ئاده‌میشه‌وه‌ جننیشم له‌ئاگرێكی بڵێسه‌دار دروستكرد.
به‌پێی شیكردنه‌وه‌ی بۆچوون و ڕای زانایانی ئایینی ئیسلام‌، خودا ئامانجی له‌دروستبوونی مرۆڤ، ته‌نها یاری كردنێكه،‌ بۆ ده‌رخستنی گومڕایی ئیبلیس لای فریشته‌كان له‌لایه‌ك و بۆ به‌ربه‌ره‌كانێی نێوان ئیبلیس و مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌وی له‌لایه‌كی تر، هه‌روه‌ها خۆده‌ربازكردنی خودا له‌دووبه‌ركی نێوان خۆی شه‌یتان و گواستنه‌وه‌ی ئه‌م دوبه‌ره‌كییه‌ بۆ نێوان مرۆڤ و شه‌یتان، كه‌ جێنشینی خودان، ڕه‌نگه‌ هه‌ربۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌بێت، ئه‌مه‌ جگه‌له‌وه‌ی ده‌مانخاته‌وه‌ بیر (داستانی خه‌لیقه‌تی بابلی) كه‌، كنگۆ گۆڕاوه‌ بۆ شه‌یتان لای موسوڵمانان، یان وه‌ك (دی-ئایلا)ی داستانی ئاتراحسیس، كه‌ دیسانه‌وه‌ هه‌مان ڕۆڵی ئیبلیسی هه‌یه‌، كه‌ هه‌رله‌ئه‌نجامی دووبه‌ره‌كی ئه‌و دوخودایانه‌ مرۆڤیش دروستده‌كرێت، واته‌ چۆن الله مرۆڤ ده‌كاته‌ جێگره‌وه‌ی خۆی تا دوبه‌ره‌كی نیوان خۆیی و شه‌یتان بخاته‌ به‌ره‌ی مرۆڤه‌وه‌، له‌ داستانی خه‌لیقه‌ی بابلیدا مه‌ردۆخی نێخوای باڵاده‌ست بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ لولو(مرۆڤ) دروستده‌كات و به‌م شێوه‌ هاتووه‌: (كاتێك مه‌ردۆخ گوێی له‌خواوه‌نده‌كانی تربوو، خۆی بزواند تا شتی سه‌رسوڕهێنه‌ر دروستبكات، جا نه‌خشه‌ی دروستكردنی بۆ (ئایا) خسته‌ڕوو، وتی: خوێن دروستبكه‌، ئێسك بچێنه‌، لولو دروست بكه‌ و ناوی مرۆڤی لێبنێ، په‌رستنی خواوه‌ندی پێ بسپێره‌...).(6)
سه‌ره‌تا وتمان دوای ئه‌و گفتوگۆیه‌ی نێوان خوداو فریشته‌، خودا بڕیاریدا جێنشینێك(ئاده‌م) له‌سه‌ر زه‌وی دروستبكات، واتا به‌رله‌وه‌ی ئاده‌م دروستبكرێت بڕیاردراوه‌ له‌زه‌وی جێنشین بێت، په‌یامبه‌ریش ده‌ڵێت: خوا ئاده‌می له‌مشتێك گڵ دروستكرد كه‌له‌ هه‌موو زه‌وی هه‌ڵیگرت،(7)وه‌ك له‌ قورئانیشدا هاتووه‌: مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ... (طه: 55)
ته‌نانه‌ت خودا له‌قورئاندا چه‌ندینجار ئه‌وه‌ی دوپات كردۆته‌وه‌ كه‌، هه‌رچی له‌سه‌ر زه‌وی هه‌یه‌ بۆ كارئاسانی مرۆڤ و خزمه‌تكردنی ئه‌و به‌دیهێنراوه‌، زه‌وی و ئاسمان و ماڵات و ڕوه‌كه‌كان و... تا هه‌مووشتێك، له‌قورئاندا هاتووه‌: هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا. (البقرة‌: 29) واته‌: هه‌ر ئه‌وزاته‌ هه‌موو شتێكی له‌ زه‌ویدا بۆ ئێوه‌ دروست كردووه‌.
تا ئێستا ئه‌وه‌ ڕوونه‌ كه‌ ئه‌ڵڵا ئاده‌می بۆ زه‌وی دروستكردووه‌ و هه‌رله‌ویش دروستی كردووه‌، وه‌ك علی كوڕی ئه‌بی تالب ده‌ڵێت بۆیه‌ پێی وتراوه‌ ئاده‌م چونكه‌ له‌ئه‌دیه‌می زه‌وی دروستكراوه‌، دواتر له‌قورئاندا درێژه‌ به‌م چیرۆكه‌ ده‌دات و ده‌ڵێت: خوا ناوی هه‌موو شتێکی فێری ئاده‌م کرد..... (البقرة: ٣٢) وه‌ وتمان به‌ فریشته‌کان سوژده‌ بۆ ئاده‌م ببه‌ن، جا(هه‌موو) سوژده‌یان برد شه‌یتان نه‌بێت...‌ (البقرة: ٣٤( خواش له‌به‌رامبه‌ردا ووتی: بڕۆده‌ر (له‌ به‌هه‌شت) چونکه‌ تۆ ئیتر ڕه‌جم کراووی. ) ص: ٧٧(
ئێستا پێویسته‌ بپرسین، ئاده‌م دوای هه‌موو به‌دیهێنراوه‌كان به‌دی هاتووه‌، به‌ته‌واوی مانا خودا ئاده‌می بۆ زه‌وی دروستكردووه‌، ئه‌و زه‌وییه‌ی كه‌ به‌خۆی و ئه‌وه‌یشی تێیدایه‌ بۆ خزمه‌تی مرۆڤ دروستكراوه‌، بۆچی خودا به‌ ئاده‌م ده‌ڵێت: وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَٰذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ (البقره‌: ٣٥)
واته‌: وتمان ئه‌ی ئاده‌م خۆت و هاوسه‌رت له‌م به‌هه‌شته‌دا ژیان به‌رنه‌سه‌رو نیشته‌جێ بن له‌هه‌ر كوێ حه‌زده‌كه‌ن بخۆن و بخۆنه‌وه‌، ته‌نها نزیكی ئه‌م دره‌خته‌ مه‌كه‌ون، ئه‌گینا ده‌چنه‌ ڕیزی سته‌مكارانه‌وه‌.
ئایا به‌پێی ئه‌و ئاماده‌باشییه‌ بێت خودا بۆ ئاده‌می كردووه‌ له‌سه‌ر زه‌وی، هیچ پێویست بوو خودا مرۆڤ بخاته‌ به‌هه‌شته‌وه‌؟
ئه‌و خۆی هه‌رله‌سه‌تاوه‌ ده‌یه‌وێت مرۆڤ وه‌ك جێنشین له‌سه‌رزه‌وی دابنێت، له‌خۆڵی زه‌وی دروستی كرد، زه‌وی به‌گونجاوی بۆ مرۆڤ دروستكرد و .... تاد، چ دروسته‌ خودا به‌ مرۆڤ بلێت بڕۆ به‌هه‌شته‌وه‌، ئه‌م ڕۆشتنه‌ سودی چییه‌، كه‌پیشتر بڕیاری ژیانی مرۆڤ له‌سه‌رزه‌وی دراوه‌؟ ئه‌مه‌ دژه‌یه‌كی ته‌واو ڕوونه‌ له‌گه‌ڵ گوته‌ی سه‌ره‌تاو ئاماده‌باشییه‌كاندا، جگه‌له‌وه‌ی ته‌نها حیكمه‌تێك له‌م گێڕانه‌وه‌یه‌دا نییه‌، ئه‌وه‌ به‌ده‌یان پرسیار له‌سه‌ر قورئان دروستده‌كات، ئه‌م ئایه‌ته‌ جگه‌له‌وه‌ی زیاده‌یه‌ و له‌ئه‌نجامی سود وه‌رگرتن له‌ میتۆلۆژیاكانی به‌رتر وا داڕێژراوه‌، له‌كۆتاییه‌كه‌یدا ئه‌و پرسیاره‌مان لا دروستده‌كات كه‌، بۆچی باسی دروستكردنی ژن نه‌كراوه‌(به‌ئاماژه‌نه‌بێت)، ته‌نانه‌ت وه‌ك نه‌ریتی پیاوسالاری ناویشی نه‌هێنراوه‌! (له‌به‌شی دواتردا ئه‌وه‌ ڕوون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ بۆچی خراونه‌ته‌ به‌هه‌شت، چونكه‌ ئه‌و میتۆلۆژیایه‌ی ئه‌م چیرۆكه‌یان پێ دروستكردووه‌، ته‌وراتی وا ئاراسته‌ كردووه‌ ئه‌م هه‌ڵه‌یه‌ بكات و به‌هۆیه‌وه‌ هه‌ڵه‌كه‌ش ده‌درێته‌ پاڵ حه‌ووا)
كه‌واته‌ خودا باسی دروستبوونی دایكی مرۆڤایه‌تی ناكات، وه‌ك بڵێی محمد له‌قورئاندا خۆی له‌م پرسه‌ پاراستووه‌ كه‌ ئایینانی پێش ئه‌و به‌تایبه‌ت (به‌نی ئیسرائیلییه‌كان) باسیان له‌ دروستكردنی (حه‌ووا) له‌ په‌راسوی ئاده‌م كردووه‌(ئه‌گه‌رچی ئه‌وانیش له‌ میتۆلۆژیاكانی پێش خۆیان وه‌رگرتووه‌)، ئه‌م ئایه‌ته‌ی سه‌ره‌وه‌ باسی یه‌كه‌م ژنه‌ له‌ قورئاندا، به‌بێ ئه‌وه‌ی باسی چۆنیه‌تی دروستكردن و ته‌نانه‌ت ناویشی هاتبێت، وه‌ هه‌رئه‌مه‌ش پێمان ده‌لێت كه‌، ئه‌وه‌ی سوجده‌ی بۆبرا له‌لایه‌ن فریشته‌كانه‌وه‌ ئاده‌م بوو نه‌ك حه‌وا، ئه‌وه‌ی له‌قوڕ دروستكراوه‌ ئاده‌می باوكی مرۆڤایه‌تییه‌ نه‌ك حه‌وایه‌ك كه‌، له‌پراوێزی تێفكرینی پیاو سالاریدا بوونه‌وه‌رێكی نامۆیه‌ و له‌به‌شی دواتردا دێینه‌ سه‌رباسی.‌
په‌راوێزه‌كان:
1- (مێژووی ته‌به‌ری، ن.محمد بن جریر، و.زانه‌ر، ب1،چ1، لا71)
2- (تفسیری ڕامان، البقره‌ - 30)
3- (مێژووی ته‌به‌ری، ن.محمد بن جریر، و.زانه‌ر، ب1،چ1، لا 62-63)
4- (ته‌واوی مێژوو، ن.عزالدین ابن اثیر، و. زاهیر محمد ڕه‌شید، ب1، چ1، لا41)
5- (مێژووی ته‌به‌ری، ن.محمد بن جریر، و.زانه‌ر، ب1،چ1، لا66)
6- توندوتیژی و پیرۆزی و سێكس له‌ میتۆلۆژیای ئیسلامدا، ن. تركی عه‌لی ئه‌لره‌بیعۆ، و. ئاوات محمد، لا209
7- (ته‌واوی مێژوو، ن.عزالدین ابن اثیر، و. زاهیر محمد ڕه‌شید، ب1، چ1، لا42)
 

 

بۆ خوێندنه‌وه‌ی هه‌موو به‌شه‌کان تکایه‌ کلیکی ئه‌مانه‌ی خواره‌وه‌ بکه‌

 

به‌شی یه‌که‌م

 

http://xwdakan.com/xwdakan/index.php/shorsh-sharifzada/3222-0.html

 

به‌شی دووهه‌م

 

http://xwdakan.com/xwdakan/index.php/shorsh-sharifzada/3223-0.html

 

به‌شی سێهه‌م

 

http://xwdakan.com/xwdakan/index.php/shorsh-sharifzada/3224-0.html

 

به‌شی چوارهه‌م

 

http://xwdakan.com/xwdakan/index.php/shorsh-sharifzada/3225-0.html

 

 

 

ڕێکه‌وتی بڵاوکردنه‌وه 2013-02-06 14:39:00
به‌شی ( شۆڕش شه‌ریف زاده‌ ) ئاماده‌کرد ( خوداکان )



قسه‌كردن, له‌سه‌ر, نالۆژیكی, چیرۆكی, دروستبوونی, مرۆڤ, له‌, ئایینی, ئیسلامدا, زۆر, ساده‌یه‌, ئه‌گه‌ر, له‌ڕێگه‌ی, زانسته‌وه‌, به‌راوردی, بكه‌ینخوداکانئه‌سڵ, و, نالۆژیكی, دروستبوونه‌كان, له‌, ئیسلامدا Tags





په‌خشی ده‌نگی ئازاد


مه‌ریوان هه‌له‌بجه‌یی
زنجیره‌ به‌رنامه‌ی ئاوێنه.
ڕۆژی 08/17/2017
کاتژمێر 21:00 ناوه‌ڕاستی ئه‌وروپا
فاتیح محمود احمد
فاتیح محمود احمد چیرۆکێکی تری محمد
ڕۆژی 08/11/2017
کاتژمێر 23:00 ناوه‌ڕاستی ئه‌وروپا
فاتیح محمود احمد
مێژوە خوێناویەکەی قورئان و محمد
ڕۆژی 08/09/2017
کاتژمێر 22:00 ناوه‌ڕاستی ئه‌وروپا