شۆڕش شه‌ریف زاده: قوربانیكردن، ئه‌فسانه‌و ترس تا هەژاری ئەقڵ

 

 

قوربانی كردن له‌سه‌ره‌تاییترین شێوه‌ی دا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ترسی ئه‌و مرۆڤانه‌ی له‌ناو سه‌رمای كۆتاییه‌كانی چاخی سه‌هۆڵیندا بوون، ئه‌وان به‌ته‌واوی پێویستیان به‌ هێزێك بوو ڕۆژانه‌ زۆرترین ئه‌ركیان له‌سه‌ر كه‌مبكاته‌وه‌، بۆیه‌ خۆر ده‌بێته‌ فریاد ڕه‌س له‌و كه‌ش و هه‌وا و كورتبینییه‌دا، ئه‌فسانه‌ی گه‌لانی دێرین ئه‌م بۆچوونه‌ زیاتر ڕوون ده‌كه‌نه‌وه‌، له‌چیرۆكی كۆنی میسرییه‌كاندا خودا(راع) خودای ڕوناكی و خۆشبه‌ختی و به‌دیهینه‌ری مرۆڤه‌كانه‌، ئه‌و خودای خوداكانه‌ و خه‌ڵكی هه‌موو سه‌رله‌به‌یانییه‌ك له‌گه‌ڵ ده‌ركه‌وتنیدا كڕنوشی بۆده‌به‌ن، به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ی میسرییه‌كان ئه‌زموونی ئه‌وه‌ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌م خودایه‌ بێده‌سه‌ڵاته‌، وا تێده‌فكرن كه‌ پیر بووه‌ و توانای نه‌ماوه‌، بۆیه‌ هه‌ندێكیان ده‌كه‌ونه‌ گاڵته‌پێكردنی، ڕاع به‌مه‌ دڵته‌نگ ده‌بێت و داوا له‌و خودایانه‌ ده‌كات كه‌خۆی دروستی كردوون هه‌ڵوێست وه‌ربگرن، دوای ئه‌وه‌ی خوداكان كۆبوونه‌وه‌، بڕیاره‌كه‌یان بوه‌هۆی كوشتنی مرۆڤێكی زۆر و خوێن ڕشتنێكی بێهاوتا له‌لایه‌ن حاتموری كچی خوداوه‌، دیمه‌نی كوشتنی مرۆڤ هه‌ستی خودای بزواند و ئه‌مه‌ش بوه‌هۆی لێخوشبوونی (راع) ی خودا له‌ مرۆڤ، به‌ڵام (حاتمور) هه‌ر تێرنه‌بوو له‌ خوێنی مرۆڤ...
قوربانی كردنی مرۆڤ بۆ خودا(خۆر) نه‌ك به‌ ئه‌فسانه،‌ به‌ڵك و له‌ژیانی ئازه‌تیكه‌كاندا تا چه‌ندسه‌ده‌یك به‌رله‌ ئه‌مڕۆ له‌ ئه‌مریكادا هه‌ر به‌رده‌وام بوو، ئازەتیكەكان شارستانیەتێكی مەزنیان پێكهێنابوو لە ئەمریكای لاتیندا، ئەوان بەتەواوی توندوتیژبوون و سەروكاریان بەزۆری لەگەڵ خوێندابووە، مردووخۆری و قوربانی مرۆیی بۆ خوداكەیان، بەئەندازەیەكی زۆر پێشخستبوو، ساڵی ڕۆژێكیان دانابوو بۆ قوربانی خوداكەیان، لەوەها بیروباوەڕێكی دواكەوتوانەدا جەژنی قوربان دەیان هەزار مرۆڤی تێدا دەكرایە قوربانی، ئەوان دڵی ئەم مرۆڤانەیان پێشكەش بەخودا دەكرد، ڕەنگە دڵ لەبەر ئەوە تایبەتمەندبێت لایان كە، بەناوەندی ژیانی مرۆڤیان زانیوە، وەك لێكدانەوەی پەیامبەری ئیسلامیش بەهەمان شێوەیە و لەئیسلامدا (دڵ) هەر بە سەرچاوەی ژیان و بیركردنەوە زانراوە، بەگشتی مرۆڤە قوربانی كراوەكانی ئایینی ئازەتیك بریتی بوون لە كۆیلە و دیلەكانی شەڕ، بەمنداڵ و ژن و پیاوەوە، ئەوان هەمان بەربەری ڕەسەنیش بوون كە دوای ڕۆشتنی هێزە داگیركەرەكانی ئوروپا دەسەڵاتیان كۆتای پێهاتووە، مانەوەی ئازەتیكەكان وەك مرۆڤی سەرەتایی و كورتبین و خه‌یاڵ په‌رست، ئەو بەڵگە دەدات بەدەستەوە كە چۆن قوربانی مرۆیی لەپێناو خوادا بەشێوەیەكی بەرچاو لای گەلە سەرەتاییەكان بایەخی پێدراوە، هاوكات ئەسڵی قوربانیشمان بۆ ڕوون دەكەنەوە كە لەسەرەتادا چۆن لەترسی ئەو هێزە فریاد ڕه‌سه‌دا سەری هەڵداوە.
ڕه‌نگه‌ مرۆڤخۆری ڕێ خۆشكه‌ر بووبێت بۆ قوربانی كردنی مرۆڤ، كه‌ دوا نیانده‌رتاڵه‌كان پێی هه‌ستاون و تا هه‌زاران ساڵ دواتریش هه‌ربه‌رده‌وام بووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی لێره‌دا گرنگه‌ به‌چ هۆیه‌ك قوربانی مرۆڤ بۆ خودا گۆڕا بۆ قوربانی كردنی ئاژه‌ڵ؟
له‌به‌شی كۆتایی چیرۆكی خودا ڕاعی میسرییه‌كاندا قوربانی كردن شێوه‌ی ده‌گۆڕێت، سه‌رئه‌نجامی ئه‌م ئه‌فسانه‌یه‌ ده‌گاته‌ ئه‌و شوێنه‌ی كه‌، ڕاعی خودا زه‌وی به‌جێده‌هێڵێت و له‌كۆشكه‌كه‌یه‌‌وه‌ سه‌رده‌كه‌وێت به‌ره‌و ئاسمان، خه‌ڵكی كه‌ ده‌بینین خودا كۆشكی جێهێشتووه‌، ده‌ستده‌كه‌ن به‌پاڕانه‌وه‌ و مرۆڤه‌ تاونباره‌كانی بۆ ده‌كه‌نه‌ قوربانی تاڕازی بكه‌ن، به‌ڵام خودا(راع) به‌دیمه‌نی قوربانی كردنی مرۆڤ له‌لایه‌ن مرۆڤه‌وه‌ بێزاربوو وه‌ پێی ڕه‌وا نه‌بوو، بۆیه‌ بڕیاریدا له‌بری قوربانی كردنی مرۆڤ ئاژه‌ڵ بكرێته‌ قوربانی و ئیتر ئه‌م سروته‌ی فێركردن و ئینجا ڕۆشت.
هه‌روه‌ها لای سۆمەرییەكانیش، پەرستگای دێرینی ئنلیل هەبوو، كەلە سەرەتادا قوربانی مرۆییان تێیدا پێشكەش دەكرا، وەك ویڵ دیورانت ئاماژەی بۆ كردووە، ئەم خودایانە پێشتر تەنها بە قوربانی مرۆڤەكان ڕازیی دەبوون، بەڵام ئەوكاتەی بیرە ئاكارییەكان لە ناو خەڵكیدا گەشەی كردووە، خوداكانیش بەناچاری قوربانی ئاژەڵیان قبوڵ كردووە و قوربانی كردن لە مرۆڤەوە گۆڕاوە بۆ ئاژەڵا، بەڵگە بۆ ئەم وتەیەش دۆزینەوەی تابلۆیەكە لە پاشماوەكانی سۆمەری كۆن دۆزراوەتەوە، لەسەری نوسراوە: بەران، جێنشین و فیدیەی مرۆڤایەتییە، ئەو لە بری گیانی خۆی، بەرانێكی بەخشیوە.
ئەمە دەبێت هەمان ئەو بیرۆكەیە بێت هەریەك لە ئایینەكانی تر چیرۆكی قوربانیان لەسەر دروستكرووە بەئاراستەی بەرژەوەندی بیروباوەڕیان، موسا چیرۆكه‌كه‌ ده‌گۆڕێت بۆ ئیبراهیم و كوڕه‌كه‌ی، دواجاریش ئیسلام بەسود وەرگرتن لە گێڕانەوەی ئەم ئایینانە، چیرۆكی ئیبراهیم و كوڕەكەی زیندوو كردووەتەوە بە كوشتنی ئاژەڵان!
كاتێك نوسین و خوێندن پەرەی سەند، هەروەها پەیوەندی بازرگانی و سنوری شەڕەكان فراوانبوون، مرۆڤەكان ئاسانتر توانیان لە فەرهەنگی چواردەوریان ئاشناببن، بۆیە ئەو ئایینانەی لەنزیك سنوری یەكتردا بوون، بەشێوەیەكی گشتی شەریعەت و چیرۆك و سروتەكانیان وەك یەكە، جگه‌له‌ ده‌یان نموونه‌ی چیرۆك و شه‌ریعه‌ت كه‌ ئیسلام له‌ زه‌رده‌شتیه‌ت و جوله‌كه‌ی وه‌رگرتووه‌، له‌ پرسی چۆنیه‌تی كوشتنی ئاژه‌ڵاندا لەكاتی ئاساییدا سائیبە مەندائییەكان ئاژەڵی ئامادەكرا و بۆ كوشتن درێژ دەكەن و ئاراستەی ڕوو لە باكور دەكەن، لەكاتی سەر بڕیندا ناوی ( مەندی ئەدها ) دەهێنن بۆ ڕەوانی و پاكی گۆشتی كوژراوەكە، وەك ئەوەی لای موسوڵمانەكان ناوی ( الله ) دەهێنرێت، خۆ ئەگەر لەسنوری قوربانی كردندا بێت، ئەوا مەندائییەكان، بەرانێك دەبەنە كەنار ڕووبارێك و بەهەمان شێوەی پێشوو سەری ڕوو لە باكور دەكەن و چەقۆ و ئامرازەكانی پێویست بۆ سەر بڕین، لەئاودا جەم دەكەن، پێش ئەوەی دەست بكات بە سەر بڕینی، پیاوە ئاینییەكە سەری دەباتە لای ئاژەڵەكە و پێی دەڵێت "بەناوی ژیان، ناوی ( مەندائی ئەدهی ) لەسەر سەرت خوێندراوە، ( بتاهل ) بانگت لێدەكات، ( هیبل زیوا ) فەرمانی سەریڕینتی داوە، ئەی گۆشتی پاك! هەموو ئەوانەی لێت دەخۆن دەژین و ساغ دەبن! بەناوی مەندائی ئەدهی و دوای ئەمە دەست دەكرێت بە مل بڕینی ئاژەڵەكە.
ئه‌وه‌ی محمد هانده‌دات بۆ قوربانی كردن، چیرۆكی ئیبراهیم و كوڕه‌كه‌یه‌تی، ئه‌گه‌رچی له‌م ئایینه‌دا یه‌كه‌م قوربانی كه‌ كرابێت، قوربانی كردنی كوڕه‌كانی ئاده‌مه كه‌ ئیسلام به‌‌(هابیل و قابیل) ناویان ده‌هێنێت، قوربانی كردنی یه‌كه‌مین مرۆڤه‌كان له‌سه‌رزه‌وی پرسی زۆر هه‌ڵده‌گرێت و ئه‌گه‌رچی زۆر به‌ساده‌یی ده‌توانین بڵێن: ئه‌گه‌ر له‌ڕووی مرۆڤ ناسییه‌وه‌ له‌م چیرۆكه‌ بڕوانین یه‌كه‌مین مرۆڤ قسه‌ده‌كات وه‌ك مرۆڤێكی ئه‌مرۆ، سیسته‌می باوك سالاری په‌یڕه‌و ده‌كه‌ن، ئامرازی بكوژیان پێیه‌، خودای تاقانه‌ ده‌په‌رستن و ...تاد، به‌ڵام به‌پێی ئه‌وزانیاریانه‌ی تا ئێستا ده‌ركه‌وتووه‌ له‌گه‌ڵ ده‌ركه‌وتنی شێوه‌ مرۆڤه‌كاندا تا به‌م ئه‌ندازه‌یه‌‌ گه‌یشتووه‌، ملیۆنان ساڵی ویستووه‌، هه‌رگیز مرۆڤ له‌یه‌ك سه‌رده‌مدا ئه‌م نه‌ریتانه‌ی نه‌بووه‌ و ئه‌مه‌ به‌ ئه‌زموون وقۆناغه‌كانی په‌ره‌سه‌ندندا تێپه‌ڕیوه‌، بۆیه‌ ئه‌م چیرۆكه‌ ‌ ته‌وراتییه‌ قورئانییه جگه‌له‌ ڕێكخستنی ئه‌فسانه‌كانی تر به‌ شكلی گونجاو بۆسه‌رده‌مه‌كه‌ی خۆیان شتێكی ترنییه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئیسلام قوربانی كردنی بۆ ئه‌م یاده‌ ناگه‌رێنێته‌وه‌، ئێمه‌ش له‌سه‌ری نادوێین.
ئه‌وه‌ی جه‌ختی له‌سه‌ركراوه‌ته‌وه‌ چیرۆكی ئیبراهیمه‌ كە بە قوربانی كردنی كوڕەكەی تاقی كرایەوە، واهاتووه‌ كه‌، لەگەڵ كوڕەكەیدا ڕۆشتن تا بیكاتە قوربانی و سەری ببڕێت، هاوكات كوڕەكەیشی بۆ فەرمانی خوایی ڕەزامەندی دەربڕی، دوای ئەوەی هەموو ئامادەكارییەك كرا بۆ قوربانییەكە، لە پەنهانەوە پێی وترا تاقی كرابویتەوە و كوڕەكەت مەكە قوربانی و ئەمە( ئاژەڵێك-بەران) بیكە قوربانی.
ئەمە هەرهەمان ئەو ئایەتەی سۆمەرێكانە كە هەزاران ساڵ بەرلە ئیسلام وتویانە، هەروەها ئەمە ئەزموونی هەزاران ساڵەی گەلانی سەرەتایی بوو كە ئاژەڵ لەبرێتی مرۆڤ بكرێتە قوربانی نەك لە تەنها كاتێكی دیاری كراودا كه‌ ئایینه‌ ئاسمانییه‌كان گۆڕانیان به‌سه‌ردا هێناوه‌.
ئەمە ئەو سەرەتایەیە ئیسلام ڕەوایەتی داوە بە قوربانی، تێكەڵەیەك لە كردەی مرۆڤە بەربەری و خوێن خۆرەكان و ئەفسانەی كۆن و چیرۆكی ئایینەكانی تر، سەرئەنجام ڕۆژێكی ناولێناوە قوربانی و زۆر بە ئاشكراش پێمان دەڵێت"ئەی خەڵكینە پێویستە لەسەر هەموو ماڵ و خێزانێك، هەموو ساڵێك قوربانی بكات" لەكاتێكدا ئەم قوربانی كردنە لە مەككەدا هەمان ڕێوڕەسمی قوربانی كردنه‌ كه‌ عه‌ره‌به‌كانی سه‌رده‌می جاهیلی بۆ بتەكانی ماڵی خودایان دەكرد، واتە لە ئیسلامدا تەنها ناوی خودا گۆڕاوە، ئەگەرنا هەمو ساڵێك ئەم قوربانییە هەرلەماڵی خوداكاندا كراوە بەرلە ئیسلام!
ئایینی ئیسلام جگەلە حیكمەتی قوربانی كردن بۆ یادی قوربانییەكەی ئیبراهیم، باسی پابەندبوونی موسوڵمانانیش دەكات بەم ئایینەوە و هەروەها دواحیكمەتیشی دڵخۆشكردنی كەس و كار و هەژارانە بە گۆشتی قوربانییەكە.
بیرتەسكی موسوڵمانان ئەمەی كردووە بە حیكمەت، ئەگەرنا مرۆڤایەتی خۆی هەژاری ئەقڵیەتی كە گۆشت دەخوات، گۆشتخواردن بەشێكە لە هەژاركردنی خەڵكی و ڕۆژانە هەزاران مرۆڤ لەبرسێتیدا دەمرن، كە بەشێكی سەرەكی بۆ ناڕێكی سیستەمی خۆراكی دەگەڕێتەوە، سەرئەنجام ئیسلام بەشێكە لەم خراپەكارییە، لەدۆزەخی ئاژه‌ڵانی زه‌وی و چوار ڕۆژی قوربانیدا زیاتر لە سەدهەزار مرۆڤ لەبرسێتیدا دەمرن و یەكێك لەحیكمەتەكانی قوربانیش تێركردنی هەژارانە!
ئەمڕۆ موسوڵمانان بەشێكی زۆری كۆمەڵگا پێكدەهێنن و بەمەش ڕێژەیەكی زۆر لە ئاژەڵان دەكوژرێن، چوار ڕۆژی قوربانی سیمایەكی تەواو نامرۆڤانەیە بە ڕواڵەت و جەوهەری موسڵمانانەوە، هیچ گومانێك هەڵناگرێت ئەگەر لەئایینی ئیسلامدا ئەم كارە قەدەغەبكرایە، ئەوا هەڵگرانی ئەم بیروباوەڕە ئەم نەریتە نامرۆڤانەیان لەئایینەكانی تردا وەك موعجیزەی ئایینیان بەكار دەهێنا، بەڵام ئەمڕۆ بەهۆی بەكارنەهێنانی ئەقڵ بۆ تەسلیم بوونی بڕیارەكانی خودا، ئەو نائینسانیەتەی ڕۆژانی قوربانی بەپلەی بەرزی باوەڕیان وێنادەكەن، ئەو زوڵم و ستەمەی لەبەهای سروشت و ئاژەڵانی دەكەن، بە پلەی باڵای ڕۆحانی بوونیان دەگەیەنێت! ئه‌گه‌ر میسرییه‌كان یه‌كێك بن له‌بونیادنه‌رانی قوربانی، ئه‌وا دوای ماوه‌یه‌ك كه‌سێكیان تێدا ده‌ركه‌وتووه‌ وه‌ك ئه‌خناتونی فیرعه‌ون كه‌ پێیوایه‌ خودا ڕقی له‌ خوێنه‌، به‌ڵام دواكه‌وتووی په‌یامبه‌ری ئیسلام و عه‌ره‌بی ناوچه‌كه‌ به‌ئه‌ندازه‌یه‌كه‌ كه‌ پێمان ده‌ڵێن خودا زۆر په‌رۆشی رشتنی خوێنی ئاژه‌ڵانه‌!
ئه‌مڕۆ موسوڵمانان زیاده‌ڕۆییه‌كی زۆر له‌م كوشتنه‌دا ده‌كه‌ن، له‌كاتێكدا ئه‌مه‌ ته‌نها كوشتنی ئاژه‌ڵێك نییه‌، كوشتنی ئه‌قڵه‌ و پێناسه‌یه‌كی زۆر ڕوونی دواكه‌وتووی ئه‌م ئایینه‌یه‌، دروستكردنی مرۆڤی بێویژدان و كۆمه‌ڵگایه‌كی داته‌پیوی هۆشیارییه‌.
ڕەنگە زیادەڕەوی كردنی موسوڵمانان لە ئێمڕۆدا بۆ ئەوە بگەڕێتەوە كە، هەست بەتاوان و سەرەڕۆییەكانی خۆیان بكەن و بۆ داوای لێخۆشبونیشیان پەنا بەرنە بەر قوربانی و كوشتنەوەی ئاژەڵێكی بێ تاوان! ئەمەش چیرۆكی بەنی ئیسرائیلیەكانمان وەبیر دەهێنێتەوە كە، بەهەمان شێوە بۆ پاراستنی ئەو دونیایان، ئەم دونیایان كردبووە مەنزڵی خوێن ڕێژی و قوربانی و كوشتن، تا خودا(یەهوا) پەیامی خۆی بە ( عاموس و ئەشعیا ) دا ڕادەگەیەنێت و بێزاری خۆی لەبەرامبەر ئەو هەمو دڵڕەقی زیادە ڕۆی و خوێنڕشتنەدا دەردەبڕێت.
( عاموس ) دژی ئەو كەسانە بوو گوێ بەویژدان نادەن و لە خۆشی و دەوڵەمەندیدا بێ خەیاڵ بوو بوون، بۆیە لەزاری یەهواوە دەڵێت" ئێوە بخۆری گۆشتی بەرخی مەڕەكان و گوێركە ناسكەكانن، دەخۆن و دەگرمێنن لەگەڵ دەنگی ڕەبابدا..... ڕقم لە جەژنەكانتانە، ئێوە ئەگەر دیاریەكان و قوربانییە سوتێنراوەكانی خۆتانم پێشكەش بكەن، من پێی ڕازی نابم....
دوای ئەمیش ( ئەشعیا ) وەك پەیامبەرێك دەركەوت و بەهەمان شێوە لەسەر زاری خوداوە بۆ خەڵكی قسەی دەكرد، ئەو بەناوی یەهواوە دەڵێت" بۆچی زۆربەی ئاژەڵە سەربڕاوەكانتان بۆ منە؟، من بەهۆی گۆشتی بەرانە سوتێنراوەكانی قوربانی و بەزی سەربڕاوە قەڵەوەكانەوە، زیاد لە پێویست زگم پڕبووە، ڕقم لەسەرەتای جەژن و سەرە مانگانەكانتانە، ئەوانە بوونەتە بارگرانی بەسەر مەوە و لەهەڵگرتنیشیان بێزار بووم، كاتێكیش دەستتانم بۆدرێژ دەكەن لە ئاست ئێوەدا من چاو دادەپۆشم، هەرچەندە نوێژیش زۆر دەكەن، من گوێتان لێناگرم، دەستتان پڕە لە خوێنی ناڕەوا..."
چونكه‌ ئایینه‌كان مرۆڤ و به‌تایبه‌ت پیاو دروستكه‌ریانه‌، هه‌میشه‌ شه‌ریعه‌ته‌كان به‌به‌رژه‌وه‌ندی پیاوان كۆتای پێهاتووه‌، وه‌ك سته‌می پیاو به‌رامبه‌ر ژن و ڕه‌وایه‌تیدانی له‌لایه‌ن زۆربه‌ی ئایینه‌كانه‌وه‌ (به‌تایبه‌تی ئیسلام) جا ئاینێك ڕێزی له‌ ژن نه‌گرتبێت و كردبێتییه‌ كاڵای ڕابواردن، ده‌بێت ئاژه‌ڵ چ نرخێكی هه‌بێت؟
هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وه‌ ئاینێكی وه‌ك ئیسلامه‌ هه‌موو بوونه‌وه‌ره‌كان ده‌خاته‌ خزمه‌تی مرۆڤ و پێی وایه‌ پیاو پله‌ یه‌كه‌ و ژن پله‌ دوو، ئیتر هه‌رچی تر هه‌یه‌ بۆ خزمه‌تی مرۆڤ خولقاوه‌، زانست ناتوانێت ئه‌مه‌ بسه‌لمێنێت، مرۆڤ و هه‌رچی ئاژه‌ڵێكی تر هه‌یه‌ نرخی له‌سه‌ر زه‌ویدا وه‌ك یه‌كه‌، ئه‌وه‌ په‌ره‌سه‌ندنی پێشكه‌وتووتری مرۆڤه‌ وای كردووه‌ به‌م ئه‌نجامه‌ی بگات، بۆیه‌ لای زانسمه‌ندان مرۆڤ جگه‌ له‌ ئاژه‌ڵێكی سه‌ره‌ڕۆ شتێكی ترنییه‌، پێشمان وانه‌بێت پێشكه‌وتنی په‌ره‌سه‌ندنی باڵای پێبه‌خشیوه‌، چونكه‌ له‌ ئاینێكی وه‌ك ئیسلامدا ئه‌م سه‌ره‌ڕۆییه‌ی به‌ په‌رستنی خه‌یاڵاتی گه‌یاندووه‌، ئه‌وكارانه‌ی پیاوێكی ئایینی له‌مێژوویدا كردوویه‌تی، هه‌موو ئاژه‌ڵان بۆیه‌ك سات وه‌ها خراپه‌كارییه‌كیان نه‌كردووه‌، چونكه‌ ئه‌وان پاك و سروشتین و خه‌یاڵ ناپه‌رستن.

سه‌رچاوه‌كان:
چۆنیێتی قوربانی كردن له‌سه‌رده‌می پێغه‌مبه‌ردا، ن. محمد عبدالرحمن لطیف
چیرۆكی ئایینه‌كان، ن.سلێمان مه‌زهه‌ر، و. لوقمان حاجی قادر
ماڵپه‌ڕی مێژووی ئازه‌تیك: ( http://www.aztec-history.com)
  

 

ڕێکه‌وتی بڵاوکردنه‌وه 2012-10-24 02:14:00
به‌شی ( شۆڕش شه‌ریف زاده‌ ) ئاماده‌کرد ( شۆڕش شه‌ریف زاده )



قوربانی, كردن, له‌سه‌ره‌تاییترین, شێوه‌ی, دا, ده‌گه‌ڕێته‌وه‌, بۆ, ترسی, ئه‌و, مرۆڤانه‌ی, له‌ناو, سه‌رمای, كۆتاییه‌كانی, چاخی, سه‌هۆڵیندا, بوونشۆڕش, شه‌ریف, زادهشۆڕش, شه‌ریف, زاده, قوربانیكردن, ئه‌فسانه‌و, ترس, تا, هەژاری, ئەقڵ Tags





په‌خشی ده‌نگی ئازاد


مه‌ریوان هه‌له‌بجه‌یی
زنجیره‌ به‌رنامه‌ی ئاوێنه.
ڕۆژی 08/17/2017
کاتژمێر 21:00 ناوه‌ڕاستی ئه‌وروپا
فاتیح محمود احمد
فاتیح محمود احمد چیرۆکێکی تری محمد
ڕۆژی 08/11/2017
کاتژمێر 23:00 ناوه‌ڕاستی ئه‌وروپا
فاتیح محمود احمد
مێژوە خوێناویەکەی قورئان و محمد
ڕۆژی 08/09/2017
کاتژمێر 22:00 ناوه‌ڕاستی ئه‌وروپا